Embedded Files
Taşın ve Ahşabın Kentsel Hafızası 📖
Taşın ve Ahşabın Kentsel Hafızası 📖
Sokakları adımlarken dokunduğumuz her duvar, önünde durduğumuz her eşik, bir zamanlar birilerinin hayatına dekor değil, ev sahipliği yapıyordu. Bu bölümde, taşın ve ahşabın soğuk yüzeylerini değil; o yüzeylere sinmiş insan nefesini, yaşanmışlıkları ve kentin görünmeyen sakinlerinin geride bıraktığı sıcak hikayeleri gün yüzüne çıkarmaya çalışıyorum.
Duvarları Bahar Kokan Bir Beyoğlu Hafızası: Markiz Pastanesi 📋01
Duvarları Bahar Kokan Bir Beyoğlu Hafızası: Markiz Pastanesi 📋01
🕒 Okuma Süresi: 1 Dakika 10 Saniye
🗓️ Tarih: 19 Nisan 2025
İstiklal Caddesi’nin kalabalığı akar gider de, bazı binalar o akıntının ortasında birer kaya gibi vakur durur. Markiz Pastanesi de öyledir. Kapısından içeri adımınızı attığınızda, dışarıdaki o koşturmaca, yerini birdenbire 1940’ların, 50’lerin o kibar, acelesiz İstanbul’una bırakır. Burası sadece tatlıların yapıldığı bir yer değil; bu şehrin entelektüel hafızasının, aşklarının ve hayal kırıklıklarının demlendiği bir sığınaktır.
Her şey, bir Fransız markası olan Lebon olarak başlamıştı aslında. Sonra Avedis Efendi devraldı burayı ve adını o bildiğimiz asil unvanla taçlandırdı: Markiz.
Markiz’i sadece bir pastane olarak görmek, duvarlarındaki o devasa seramik panolara haksızlık olur. İçeri girdiğinizde sizi karşılayan, Paris’ten özel olarak getirilmiş o meşhur dört mevsim panolarıdır. Düşünün ki, dışarıda İstanbul’un o sert, binaları aşındıran kışı yaşanırken, Markiz’in duvarlarında her daim "İlkbahar" ve "Sonbahar" hüküm sürerdi. O panoların altındaki masalarda kimler oturmadı, kimlerin gözleri o renkli taşlarda dalıp gitmedi ki?
Ahmet Hamdi Tanpınar, belki de en karmaşık roman cümlelerini zihninde burada toparladı. Haldun Taner, caddenin insan manzarasını bir masanın köşesinden izleyip oyunlarına aktardı. Sabahattin Ali, masanın üzerindeki kahve fincanına bakarken belki de içindeki o dinmeyen yalnızlığı yazıyordu. Markiz, o dönem İstanbul entelektüellerinin sadece buluştuğu değil, birbirlerinin zihninden beslendiği bir vahaydı.
Buraya gelmek bir ritüeldi. Öyle alelade kıyafetlerle, aceleyle girilemezdi kapısından. Beyoğlu’na çıkmanın bir adabı olduğu zamanlarda; erkeklerin şapkalarını çıkararak selam verdiği, kadınların en zarif eldivenleriyle fincanları kavradığı bir zarafet sahnesiydi. Vitrinindeki çikolataların kokusu, içerideki piyano sesine ve koyu sohbetlere karışırdı.
Sonra zaman değişti. Beyoğlu yoruldu, rengini kaybetti, kalabalıklaştı. Markiz de payına düşeni aldı bu değişimden. Kapandı, tabelası indi, uzun yıllar o görkemli panolar karanlıkta, yalnızlığa terk edildi. Duvarlarındaki o seramik kadın figürleri, bomboş salona bakıp eski güzel günlerin, o şık hanımefendilerin ve beyefendilerin yasını tuttu sanki.
Markiz, Beyoğlu’nun geçmişe borçlu olduğu en zarif tebessümdür.
Karslantunali
19.04.2025
Haliç’in Akıntısında Bir İstanbul Aynası: Cibali Karakolu 📋02
Haliç’in Akıntısında Bir İstanbul Aynası: Cibali Karakolu 📋02
🕒 Okuma Süresi: 1 Dakika 50 Saniye
🗓️ Tarih: 2 Temmuz 2025
Bazı binaların harcına sadece kum ve kireç değil, doğrudan doğruya hayatın kendisi karışmıştır. Cibali Karakolu’nun önünden geçerken, binanın yüzündeki yıpranmışlığa bakıp sadece bir asayiş merkezi göremezsiniz. Kulak kabartırsanız; ahşap zeminlerin gıcırtısından tutun da, nezarethanenin demir parmaklıklarına sinmiş tütün kokusuna kadar her detay size eski İstanbul’un o naif ama bir o kadar da bıçkın hikayelerini anlatır.
1826’da Yeniçeri Ocağı kaldırılınca (Vaka-i Hayriye) şehirdeki güvenlik sistemi yenilendi ve sonraki yıllarda merkez noktalara 250’ye yakın karakol kuruldu. Bu kurulan karakollardan birisi de Cibali Karakoludur.
En üst katta, yaklaşık 3000 kez sahnelenerek Türk tiyatro tarihinin en uzun soluklu oyunlarından biri haline gelen Cibali Karakolu’na ayrılmış bir bölüm var. Muammer Karaca’nın tiyatro sahnesinde ölümsüzleştirdiği, Cüneyt Arkın’ın sinemada can verdiği o meşhur "Cibali Karakolu"dur evet; ama kurgudan çok daha fazlasıdır. Gerçektir.
Haliç’in o eski, dumanlı ve fabrikalarla çevrili olduğu dönemleri düşünün. Cibali Tütün Fabrikası’nda çalışan tütün işçisi kadınların sabahlara kadar süren mesailerini, daracık sokaklarda yankılanan topuk seslerini... Karakol, işte o fabrikadan çıkan yorgun argın insanların, limandaki kayıkçıların, Unkapanı’nın hamallarının hem korktuğu hem de başı sıkışınca sığındığı bir baba ocağı gibiydi.
İçerideki amirin masasındaki eski hokka, kim bilir ne sevdaların yarım kalmış dilekçelerini yazdı. Hırsızı, uğursuzu, mahallenin namuslu esnafı, aşkından deliren delikanlısı hep aynı eşikten geçti. O eşik, İstanbul’un bütün sınıflarını, acılarını ve neşesini tek bir odada eşitlerdi. Komiserin sert sesiyle titreyen odalarda, aslında hep bu toprakların o gizli şefkati ve mahalle kültürü saklıydı. Nezarethanede sabahlayan bir sarhoşa uzatılan sıcak bir çay, burayı salt bir cezalandırma mekânı olmaktan çıkarıp hayatın bir parçası yapıyordu.
Yıllar geçip de Haliç’in çehresi değiştikçe, Cibali Karakolu da o eski hareketli günlerini kaybetti. İçindeki o insan sesleri, telsiz cızırtıları, daktilo tıkırtıları yavaş yavaş çekildi duvarlarından. Bina sessizliğe büründü ama o tuğlaların rengine sinmiş olan yaşanmışlık hiç silinmedi ve 2000’lerin başına kadar yaklaşık 150 yıl boyunca karakol olarak kullanılan yapı, 2023’te restore edilerek müzeye çevrildi.
Bugün karakolun yakınlarında durup binaya doğru baktığınızda, sanki içeriden her an siyah-beyaz bir film karesi fırlayacakmış gibi hissedersiniz.
Cibali Karakolu’nun, 1800’lü yılların başında inşa edildiği düşünülüyor. Taşın ve ahşabın insan ruhuyla nasıl hemhal olduğunu gösteren, Haliç’in kıyısında zamana direnen muazzam bir mahalle hafızasıdır.
Fetihten Osmanlı modernleşmesine, liman ticaretinden Türk tiyatrosuna kadar uzanan hikâyeleriyle Cibali Polis Karakolu ziyarete açık.
Karslantunali
02.07.2025
Gücün ve Kanın Gölgesinde Bir Saltanat Aynası: Alay Köşkü📋03
Gücün ve Kanın Gölgesinde Bir Saltanat Aynası: Alay Köşkü📋03
🕒 Okuma Süresi: 1 Dakika 40 Saniye
🗓️ Tarih: 22 Eylül 2025
Bugün önünden tramvayların geçtiği, turistlerin fotoğraf çekmek için durakladığı Topkapı Sarayı surlarının o yüksek burçları, bir zamanlar cihan imparatorluğunun kalbinin attığı yerdi. Aslında her şey, Fatih Sultan Mehmet’in o surların üzerine kondurduğu ahşap bir köşkün rüzgarıyla başladı. Zaman o ahşabı eskitip yok etse de, yerine bırakacağı hikayeler silinmeyecekti. 1819 yılına gelindiğinde, Sultan II. Mahmut’un emriyle, devrin o dahi ve gözde mimar ailesi Balyanlardan Kirkor Amira Balyan’ın zarif dokunuşuyla, ampir üslubunda, üç katlı kâgir bir şaheser yükseldi aynı yerde: Alay Köşkü.
Halk buraya "Selam Köşkü" de derdi. Çünkü bu köşk, bir padişahın tebaasıyla ve ordusuyla göz göze geldiği o tılsımlı eşikti. Büyük seferler öncesinde, demir zırhları ve sancaklarıyla caddeden akıp giden ordunun heybeti, padişahın bu köşkün pencerelerinden gururla bakıp askeri selamlamasıyla tamamlanırdı. Pencere pervazlarına sinen o zafer duaları ve nallardan çıkan kıvılcımlar, binanın ruhuna işleyen ilk katmandı.
Ancak Alay Köşkü, sadece görkemli geçit törenlerinin, alkışların ve selamların mekânı olmadı; Osmanlı tarihinin en karanlık, en sarsıcı trajedilerine de ev sahipliği yaptı. Binanın taşları, gücün doruğunu gördüğü kadar, ölümün o soğuk nefesini de hissetti.
Sultan IV. Mehmet’in tahtta olduğu yıllarda, yolsuzluk iddialarının gölgesindeki Halep Valisi Vezir Haseki Mehmet Paşa, apar topar İstanbul’a getirilmişti. Suçun cezası ağırdı; vezir, divan katibi ve kethüdasıyla birlikte tam da bu köşkün önünde, ibret-i alem için idam edildi. Köşkün pencereleri, o gün bir adaletin ya da bir hesaplaşmanın soğuk yüzüne açılmıştı.
Fakat Alay Köşkü’nün hafızasına kazınan en dehşet verici olay, tarihe "Vakay-i Vakvakiye" (Çınar Vakası) olarak geçecek olan o meşum isyandı. Girit’in bitmek bilmeyen kuşatması orduyu yormuş, maaşlarını alamayan, paranın değerinin düşmesiyle açlığın sınırına gelen yeniçeriler İstanbul’u ateşe vermişti. Henüz on beş yaşında, çocuk denilecek yaştaki Sultan IV. Mehmet, öfkeden gözü dönmüş isyancılar tarafından bir ayak divanına zorlandı.
Genç padişah, sarayın surlarındaki Alay Köşkü’nde isyancıların liderlerini kabul etti. Karşısında duran Mehmet Ağa ve arkasındaki yüzlerce öfkeli asker, padişaha bağlı olduklarını haykırıyor ama hemen orada, saray görevlilerinin kellelerini istiyorlardı. Çaresiz kalan çocuk padişahın fermanıyla; aralarında Kızlarağası Behram Ağa, Kapuağası Ahmet ve İbrahim Ağaların da bulunduğu yaklaşık otuz saray görevlisinin cansız bedeni isyancılara teslim edildi.
Köşkün önünden alınan o cesetler, At Meydanı’na götürülerek devasa bir çınar ağacının dallarına asıldı. Ağacın görüntüsü, cehennemde yetişen ve meyveleri insan kafasına benzeyen mitolojik "Vakvak Ağacı"nı andırdığı için, bu feci olay hafızalara Vakvakiye olarak kazındı.
İşte Alay Köşkü, o günden beri Alemdar Caddesi’ne her baktığında, sadece eski orduların ihtişamını değil; bir çocuğun taht feryadını, çınar dallarında sallanan o gölgeleri ve imparatorluğun en derin sancılarını hatırlar. Taşın sadece mimari bir üsluptan ibaret olmadığının, bazen koca bir tarihin yükünü omuzlarında taşıyan dilsiz bir şahit olduğunun en somut kanıtıdır bu köşk.
Karslantunali
22.09.2025
Eşiklerde Saklı Umutlar: Gökçeada’nın Sessiz Küpleri📋04
Eşiklerde Saklı Umutlar: Gökçeada’nın Sessiz Küpleri📋04
🕒 Okuma Süresi: 1 Dakika 25 Saniye
🗓️ Tarih: 28 Eylül 2025
Gökçeada’nın dar, dik ve taş döşeli sokaklarında adımlarınızı yavaşlatırsanız, eski Rum evlerinin kapı önlerinde duran o devasa toprak küplerin size sadece geçmişin saklama kapları olmadığını anlattığını duyarsınız. Onlar, bir zamanlar o taş duvarların arkasında atan kalplerin, kurulan hayallerin ve değişen hayatların dilsiz ama çok net işaret levhalarıydı. Adanın yaşlılarının hala tebessümle hatırladığı bir geleneğe göre, o küplerin sayısı, içerideki hayatın en mahrem, en heyecanlı sırrını fısıldardı sokağa.
Eğer bir evin kapı eşiğinde yan yana duran iki büyük küp görüyorsanız, bu o evde evlilik çağına gelmiş, istikbali parlayan bekar bir genç kızın yaşadığı anlamına gelirdi. Sokaktan geçenlerin gözü o iki küpe takılır, görücülerin yolu en çok o kapılarda kesişirdi.
O yan yana duran iki küp, aslında evin sessiz çeyiz sandığıydı. Küplerden ilki, kızın gelin gittiği yeni evine bereketiyle götüreceği, adanın o meşhur, altın sarısı zeytinyağını saklardı. İkincisi ise, o büyük gün gelip çattığında, düğün neşesini paylaşmaya gelen tüm misafirlere ikram edilecek olan, adanın bağlarından süzülmüş kırmızı şarap için gün sayardı. İki küp, "Bu evde yarınlara dair bir umut, telli duvaklı bir heyecan var," demekti.
Gün gelip de o evden neşeli şarkılar, keman sesleri yükseldiğinde ve o kız gelin olup başka bir eşiğe adım attığında, kapının önündeki manzara da değişirdi. Küplerden biri kırılır ya da açılır; düğün şarabı kadehlere dolardı. Geriye, kapının önünde boynu bükük, tek bir küp kalırdı. O tek küp, sokağa "Buradaki kızımız yuvasını kurdu, geriye sadece günlük rızkımız, zeytinyağımız kaldı," mesajını verirdi.
Eğer bir kapının önünde hiç küp kalmamışsa, o evde ne evlenme çağında bir genç kızın ne de yuvayı çekip çeviren bir kadının eli olduğu düşünülürdü; ev ya yalnızlığa gömülmüştü ya da hayat başka bir yöne akıp gitmişti.
Bugün Gökçeada’nın dik yokuşlarında, terk edilmiş Rum köylerinin sessizliğinde yürürken o eski, yosun tutmuş toprak küplere rastlarsanız, onlara sadece birer dekor gibi bakmayın. Yanlarına biraz yaklaşın ve dokunun. Çünkü o küpler, yıllar önce bir babanın kızına dair dualarını, bir annenin telaşını ve bir genç kızın pencere arkasından sokağa fırlattığı o ürkek, umut dolu bakışları hala içinde saklıyor olabilir.
Karslantunali
28.09.2025
Page updated
Google Sites
Report abuse