Agora: Antik Yunan şehirlerinde politik, dini ve ticari faaliyetlerin gerçekleştiği, etrafı kamu yapılarıyla çevrili geniş şehir meydanı.

Arşitrav: Klasik Yunan ve Roma mimarisinde, sütun başlıkları üzerinde yatay uzanan ve sütunları birbirine bağlayarak üstündeki friz ile alınlığı taşıyan kiriş işlevli mimari eleman; Partenon Tapınağı’nda sütunların üstünde yer alan arşitrav, yapının üçgen alınlığını taşır.

**Aks:**Yapı projelerinde temel taşıyıcı unsurların konumunu belirleyen sanal eksen çizgisi; kolon ve duvarlar akslara göre konumlandırılır.

**Alınlık:**Klasik mimaride üçgen veya yuvarlak formda, cephelerin üst kısmında yer alan dekoratif mimari öğe; Partenon’un alınlığı mitolojik kabartmalarla süslenmiştir.

Apsis: Kilise ve bazilikalarda ana eksenin sonunda bulunan, genellikle yarım daire planlı ibadet nişi; Ayasofya’nın apsisi mozaik süslemeleriyle dikkat çeker.

Açıklık: İki taşıyıcı arasındaki mesafe.

Atriyum: Bina içinde açık ve geniş iç avlu. Örnek: The British Museum’un Büyük Avlusu (Norman Foster).

Avlu: Yapının ortasında açık alan. Örnek: İslam mimarisindeki iç avlular (Alhambra).

Cumba: Geleneksel Osmanlı-Türk evlerinde, özellikle ahşap konutlarda, yapının cephesinden dışarı taşan kapalı balkon veya küçük oda çıkıntısı; Safranbolu evlerindeki ahşap cumbalar, sokak görünümüne özgün bir karakter katar.

Çörten: Çatıların su tahliyesini sağlayan, genellikle taş veya metalden yapılmış dekoratif oluk; gotik katedrallerde ejderha başı şeklinde çörtenler sıkça görülür.

Eklektilizm: Farklı tarihi üsluplardan seçilen öğelerin bir arada kullanıldığı mimari yaklaşım; 19. yüzyıl yapılarında sıkça görülen eklektik tarz, aynı binada gotik pencerelerle klasik sütunları buluşturabilir.

Eklektik mimari: Tasarımda belirli bir üsluba bağlı kalmayıp, çeşitli dönem ve tarzlardan seçilen öğelerin bir arada harmanlandığı mimarlık stili; İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı eklektik tarzda, barok, rokoko ve neoklasik unsurları bir araya getirir.

Eksedra: Antik Roma ve Bizans mimarisinde yarım daire planlı, genellikle oturma nişleri içeren çıkıntılı mekân veya apsis parçası; Ayasofya’da ana mekânın yanlarında eksedra şeklinde oturma bölümleri bulunur.

Emprenye: Ahşap yapı elemanlarını çürüme ve böceklenmeye karşı korumak için uygulanan özel kimyasal işlem; açık hava yapılarında emprenye edilmiş ahşap tercih edilir.

Epoksi: İki bileşenli bir reçine türü olup yapı sektöründe güçlü yapıştırıcı, zemin kaplama ve koruyucu kaplama malzemesi olarak kullanılır; endüstriyel zeminler epoksi kaplama ile dayanıklı ve pürüzsüz hale getirilir.

Espas: Mimarlıkta iki kütle veya yapı elemanı arasındaki boşluk, aralık; şehir planlamada binalar arasındaki espas bırakılarak hava akışı ve güneş ışığı sağlanır.

Estetik: Bir yapının görsel ve sanatsal beğeniye hitap eden nitelikleri, güzellik değeri; Mimar Sinan’ın Süleymaniye Camii, mimari estetik ve mühendisliği bütünleştiren bir eserdir.

Etriye: Betonarme kolon ve kirişlerde boyuna donatıları saran, enine yönde yerleştirilen ve elemanın kesitini bir arada tutan çiroz şeklindeki bağlayıcı çelik halka veya çubuk; etriyeler deprem anında betonun dağılmasını önleyerek taşıyıcılığı korur.

Eleştirel Bölgeselcilik (Critical Regionalism) – Yerel bağlamla modern mimariyi sentezleyen akım. Örnek: Tadao Ando’nun beton kullanımı.

Ergonomi – İnsan vücuduna uygun tasarım. Örnek: Alvar Aalto’nun sandalyeleri.

Gabion duvar: Tel kafesler içerisine taş veya moloz doldurularak yapılan, istinat veya su kenarı koruma amaçlı kullanılan dolgu duvar; nehir kenarlarında erozyonu önlemek için gabion duvarlar inşa edilir.

Granüle: Büyük yüzeylerde kullanılan duvar veya zemin kaplama malzemelerinin küçük granit veya mermer parçacıklarıyla elde edilen dokulu görünümünü tanımlar; mozaik zeminlerde granüle bir doku hissedilir.

Grek haçı planı: Dört kolu da eşit uzunlukta olan artı (+) şeklinde kilise plan tipi; Bizans kiliselerinde, özellikle kapalı Yunan haçı planı denilen düzen bu şekle dayanır.

Gotik rozet (Gül pencere): Gotik katedrallerin cephelerinde görülen, dairesel biçimli ve çiçek desenli taş bölmeli büyük vitray pencere; Notre Dame Katedrali’nin batı cephesindeki gül pencere gotik mimarinin simgelerinden biridir.

Grobeton: Temel betonu dökülmeden önce zemin hazırlığı için daha büyük çakıl taşları ve az çimento ile yapılan kaba altyapı betonu; grobeton, temel altına düzgün bir yüzey ve yük dağılımı sağlar.

Guilloche (giriliz): Antik ve klasik süslemelerde görülen, birbirine dolanan çizgilerden oluşan şerit desen; Roma mozaiklerinde ve sütun kaidelerinde guilloche motifine rastlanır.

Gusülhane: Geleneksel hamamlarda yıkanma öncesi veya sonrası özel temizlik (gusül) için ayrılmış küçük bölme veya hücreler; Osmanlı hamam mimarisinde gusülhaneler soyunmalık ile sıcaklık arasında konumlanır.

Işık kuyusu: Çok katlı bir binanın ortasında veya bir odanın tavanında, doğal ışığın alt katlara ulaşması için bırakılan boşluk veya camlı kısım; apartmanların orta boşluğundaki ışık kuyuları alt katları aydınlatır.

İkonik mimari: Tasarımı ve görüntüsüyle simgeleşmiş, bulunduğu şehrin kimliğinin parçası haline gelmiş yapıları tanımlayan kavram; Sydney Opera Binası veya Eyfel Kulesi gibi yapılar bulundukları şehrin ikonik mimarileridir.

İkiz evler: Aynı plana sahip, bitişik veya simetrik olarak yan yana inşa edilmiş iki konuttan oluşan yapı; bahçeli banliyölerde sık görülen ikiz evler, ortak bir duvarı paylaşır.

İkinci Ulusal Mimarlık Akımı: 1930’lar ve 40’larda Türkiye’de, modernist yaklaşımı geleneksel mimari motiflerle harmanlayan mimarlık akımı; Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi binası bu dönemin karakteristik örneklerindendir.

İkonostas: Ortodoks kiliselerinde, apsisle nef arasında duran, üzerinde aziz ikonaları bulunan ve kutsal alanı ayıran perde veya duvar; Moskova’daki Kurtarıcı İsa Katedrali’nin ikonostası, altın yaldızlı oymalarıyla dikkat çeker.

İnşaî: Yapım ile ilgili, yapı malzemesi veya tekniği yönünden; inşaî detaylar, planlamadan uygulamaya yapım sürecinin teknik yönlerini kapsar.

İnşaat mühendisi: Bina, köprü, baraj gibi yapıların teknik tasarımını yapan ve sağlamlığından sorumlu olan mühendislik dalının uzmanı; bir gökdelen projesinde mimar estetik tasarım yaparken, inşaat mühendisi yapının taşıyıcı sistemini hesaplar.

İslam mimarisi: İslam coğrafyasında, 7. yüzyıldan itibaren camiler, medreseler, türbeler gibi yapılarda görülen kemer, kubbe, geometrik desenler ve kaligrafik süslemelerle tanınan ortak mimari üslup; Endülüs’teki El Hamra Sarayı, İslam mimarisinin zirve eserlerindendir.

İzolasyon (Yalıtım): Yapılarda ısı, ses veya su geçişini önlemek için alınan önlemler ve kullanılan malzemeler; çatıya serilen yalıtım malzemeleri kışın ısı kaybını, yazın sıcak girişi azaltır.

Kabartma: Bir yüzey üzerinde yükseltilerek veya çökertilerek oluşturulan üç boyutlu süsleme; Anıtkabir’in taş kaplamaları üzerinde kabartma Atatürk ilke ve inkılapları figürleri yer alır.

Kaburgalı tonoz: Gotik mimaride kullanılan, tonoz yüzeyini bölümlere ayıran ve yapısal iskeleti oluşturan kaburga denilen kemerlerle güçlendirilmiş tonoz; Notre Dame Katedrali’nin tavanında kaburgalı tonozun zarif örnekleri görülür.

Kademeli piramit: Basamaklı formda yükselen, üst üste binen teraslardan oluşan piramit tipi; Mısır’daki Sakkara Piramidi (Coser Piramidi) en eski kademeli piramit örneklerindendir.

Kâgir: Yapımında taş, tuğla gibi birleştirici harçla örülen malzemelerin kullanıldığı, ahşap olmayan yapı türü; tarihi surlar ve kaleler genellikle kâgir yani yığma teknikte inşa edilmiştir.

Kaide: Sütun, heykel veya anıtın alt kısmında bulunan, yapıyı yükselten ve dengeli durmasını sağlayan taban bloğu; örneğin Taksim Cumhuriyet Anıtı’nın bronz heykel grubu, mermerden yapılmış bir kaide üzerinde yükselir.

Kale: Savunma amaçlı, etrafı surlarla çevrili askeri yapı kompleksi; Ankara Kalesi, yüksek bir tepe üzerine kurulu, surlarıyla şehri kuşatan tarihi bir kaledir.

Kalkolitik mimari: Bakır Taş Devri olarak da bilinen kalkolitik dönemde (MÖ 5500-3000) görülen ilkel yapı teknikleri, kerpiç duvarlar ve taş temellerle karakterize edilen mimari; Çatalhöyük evleri kalkolitik dönemin önemli mimari kalıntılarıdır.

Kemer: İki destek noktası arasında kavisli biçimde inşa edilerek açıklık geçen, taş, tuğla veya betondan yapılmış taşıyıcı yapı ögesi; Mostar Köprüsü, tek kemer formuyla Neretva Nehri üzerinde yükselir.

Kesit: Bir yapıyı dikey düzlemde keserek iç mekânlarının yüksekliklerini ve katmanlarını gösteren teknik çizim; mimarlar, bina projesinde enine ve boyuna kesit çizimleriyle kat yüksekliklerini ve çatıyı detaylandırır.

Keşiş tonozu: Dört beşik tonozun kare bir mekan üzerinde birleşmesiyle oluşan tonoz türü; Roma mimarisinde hamam salonları genellikle keşiş tonozuyla örtülmüştür.

Kilit taşı: Kemer veya tonozun tepe noktasına konulan, sıkıştırarak yapıyı kilitleyen ve ağırlığı yan elemanlara aktaran genellikle özel şekilli taş; kemerin ayakta kalması kilit taşının yerine sağlam oturmasına bağlıdır.

Kindergarten (Çocukevi): Özellikle erken modern dönemde ortaya çıkmış, çocukların oyun ve öğrenim mekânı olarak tasarlanan kreş yapıları; Almanya’daki ilk kindergarten binaları çocukların ölçeğine uygun sevimli tasarımlara sahipti.

Kiosk: 19. yüzyıl Avrupa’sında parklarda, meydanlarda gazete satış veya bekleme amaçlı küçük stand yapılar; Osmanlı döneminde de saray bahçelerinde Kiosk adı verilen kameriyeler, köşkler mevcuttu.

Klasik mimari: Antik Yunan ve Roma’nın orantı, sütun düzeni ve simetriye dayalı mimarlık ilkelerini takip eden yapı tasarımı; Washington D.C.’deki Lincoln Anıtı, klasik mimari etkileri taşıyan modern bir yapıdır.

Knecht: Almanca kökenli, ahşap yapılarda köşelerde çatıyı taşıyan eğik destek kirişleri tanımlamak için kullanılan terim; geleneksel Alman evlerinde çatı köşelerindeki knecht elemanları duvarları güçlendirir.

Konstrüktivizm: 1920’lerde Sovyetler Birliği’nde doğan, geometrik ve teknolojik biçimleri vurgulayan avangart sanat ve mimarlık akımı; Moskova’daki Şuhov Kulesi, konstrüktivist mühendisliğin simge yapılarındandır.

Konut: İnsanların yaşamasına ayrılmış ev, apartman dairesi, villa gibi yapılar; şehir planlamasında konut alanları, sakinlerin barınma ihtiyacını karşılar.

Korniş: Binaların saçaklarında veya iç mekân tavanlarının birleşim yerlerinde kullanılan, dekoratif çıkıntılı şerit; tarihi binaların çatı kornişleri yağmur suyunu duvarlardan uzak tutma işlevi de görür.

Kapsamlı Mekânsal Süreklilik – Mekânın akışkanlığı. Örnek: Mies van der Rohe’nin Farnsworth Evi.

Kavşak Adası – Trafikte yönlendirme için yapılan ada. Örnek: Paris’teki büyük döner kavşaklar.

Keystone (Kilittaşı) – Kemerin en tepesindeki taşıyıcı taş.

Konsol (Cantilever) – Desteksiz çıkıntı yapan yapı elemanı.

Kolay: Modül – Yapıyı oluşturan temel ölçü birimi. Örnek: Le Corbusier’in Modülor sistemi.

Kolay: Parapet – Çatı veya teras kenarındaki alçak koruma duvarı. Örnek: Le Corbusier’in Villa Savoye’si.

Kolay: Pergola – Üstü açık gölgelik yapı elemanı.

Korint düzeni: Antik mimaride üç klasik sütun tarzından biri, sütun başlıklarında akantus yapraklı süslemeleriyle karakterize; Roma’daki Pantheon’un sütunları Korint düzenindedir.

Köşk: Genellikle bahçe içerisinde bağımsız inşa edilmiş, zarif ve gösterişli küçük konut; Emirgan Korusu’ndaki Sarı Köşk, zamanının köşk mimarisine örnektir.

Kripta: Kilise veya katedrallerde genellikle apsisin altında bulunan, azizlere ait kalıntıların ya da mezarların yer aldığı mahzen benzeri kutsal mekân; Roma’daki San Clemente Bazilikası’nda zemin altında bir kripta bulunur.

Kriptoportik: Antik Roma’da yamaca dayalı yapılarda alt tarafta oluşan, genellikle depo veya yaya geçidi olarak kullanılan tonozlu yarı yeraltı galerisi; İtalya’daki Villa Jovis’in kriptoportiği, imparatorun gezinme alanıydı.

Kubbe: Dairesel veya çokgen taban üzerine yarım küre şeklinde yükselen ve geniş mekânları örtmekte kullanılan kemerli üst yapı; İstanbul Ayasofya’nın dev kubbesi, bizans ve Osmanlı mimarisi arasında bir mühendislik harikasıdır.

Kulübe: Küçük, basit yapılı barınak veya depo amaçlı yapı; orman bekçilerinin kullandığı ahşap kulübeler doğayla iç içe sade yapılardır.

Kule: Yüksekliği taban alanına göre fazla olan, genellikle gözetleme, savunma veya anıtsal amaçlı dikey yapı; Galata Kulesi, Bizans’tan kalan ve İstanbul siluetine hükmeden tarihi bir kuledir.

Kuranglez: Geleneksel mimaride bodrum katlardaki pencerelere ışık ve hava sağlamak için oluşturulan, toprak seviyesinin altında kalan ışıklık boşluğu; eski yapılarda kuranglezler sayesinde bodrumlar gün ışığı alabilir.

Mağara evi: Özellikle yumuşak kayaların içine oyularak yapılan geleneksel konut tipi; Kapadokya bölgesindeki mağara evleri, doğal jeolojiye uyum sağlamış özgün bir mimariye örnektir.

Mastar Kot – Yapı elemanlarının referans yüksekliği. Örnek: İnşaat projelerinde mastar kotu.

Metopi – Dor düzeninde triglifler arasındaki süsleme paneli. Örnek: Parthenon’un frizi.

Mahya: İki çatı yüzeyinin üstte birleştiği yatay hat veya bu hattan yükselen süsleme; cami mahyaları Ramazan ayında iki minare arasına gerilen ışıklı yazılarla da bilinir.

Manda (İşgal) dönemi mimarisi: Osmanlı sonrası Orta Doğu topraklarında Fransız ve İngiliz manda yönetimleri altında (1918-1940’lar) gelişen, yerel motiflerle batılı tarzları birleştiren mimarlık örnekleri; Beyrut ve Şam’da o dönemin kamu binaları bu sentezi yansıtır.

Maniyerizm (Mimaride): Rönesans sonrası 16. yüzyılda ortaya çıkan, alışılmış oranları bilinçli şekilde bozup sürpriz efektler yaratan mimari üslup; İtalya’daki Palazzo Te’nin iç mekanlarındaki beklenmedik detaylar, maniyerist yaklaşımın ürünü kabul edilir.

Mansard çatı: Alt kısmı dik, üst kısmı daha yatık çift eğimli (kırma) çatı tipi, çatı katında daha fazla yaşam alanı oluşturur; Paris’in Haussmann dönemi binalarında mansard çatılar kentin karakteristik bir öğesidir.

Markiz: Kapı veya vitrin önlerinde yağmur ve güneşten koruyan, duvara sabitlenen küçük saçak veya tente; tarihi apartmanların giriş kapıları üzerinde demir çerçeveli cam markizler bulunabilir.

Mazgal: Kale ve sur duvarlarında dışarıyı gözetleyip ok atmaya yarayan dar ve uzun delik veya pencere; Diyarbakır surlarının üzerindeki mazgallardan savunma amaçlı okçular düşmana atış yapardı.

Medrese: İslam ülkelerinde genellikle cami avlusunda yer alan, öğrencilere dinî ve bilimsel eğitim verilen avlulu ve revaklı okul yapısı; Konya’daki Karatay Medresesi Selçuklu dönemi taş işçiliğiyle ünlü bir medresedir.

Megaron: Antik Yunan öncesi Ege medeniyetlerinde görülen, önde sütunlu bir giriş ve arkasında ocaklı dikdörtgen ana salondan oluşan konut planı; Truva kazılarında ortaya çıkarılan megaronlar erken mimarlığın örnekleridir.

Megalit: Tarih öncesi dönemlerde dikilmiş, dinî veya anıtsal amaçlı büyük taş blok; Britanya’daki Avebury taş çemberi megalitik anıtlar bütünüdür.

Membran: İnşaat ve mimarlıkta su yalıtımı amacıyla kullanılan, esnek yapıda tabaka veya örtü; temellerin altına serilen membran katmanlar, binayı yeraltı suyuna karşı korur.

Menhir: Tek parça halinde dikilmiş tarih öncesi anıtsal taş sütun veya direk; Fransa’daki Carnac bölgesi, yüzlerce menhirin dikili olduğu arkeolojik bir alandır.

Merdiven: Farklı seviyeler arasındaki kot farkını aşmak için ardışık basamaklardan oluşan yapısal eleman; spiral, tek kollu veya çift kollu gibi farklı şekillerde merdivenler, binaların katlarını birbirine bağlar.

Mermer: Kireçtaşının metamorfizma ile değişimi sonucu oluşan, cilalanabilir parlak yüzeyiyle yapıların kaplama ve sütunlarında sık kullanılan sert doğal taş; Ayasofya’nın iç mekânında renkli mermer kaplamalar kullanılmıştır.

Mertek: Ahşap çatılarda, aşıkların üzerinde eğimli olarak uzanan ve çatı kaplamasını taşıyan ince tahta kiriş; geleneksel evlerin çatılarında mertekler sık aralıklarla dizilir ve üzerlerine kiremitler döşenir.

Mescit: Genellikle minaresi olmayan, küçük ölçekli Müslüman ibadet yapısı; köylerde veya mahalle aralarında bulunan mescitler beş vakit namaza yönelik kullanılmaktadır.

Mevlevihane: Mevlevi tarikatına ait dervişlerin zikir törenlerini (sema ayinlerini) gerçekleştirdiği, aynı zamanda eğitim gördüğü yapı kompleksi; Galata Mevlevihanesi, İstanbul’da günümüze ulaşmış bir mevlevihane örneğidir.

Mihrab: Camilerde kıble yönünü ve imamın namazda duracağı yeri belirten, duvar içinde yarım daire niş biçimindeki işaretli bölüm; Selimiye Camii’nin mihrabı çini süslemeleriyle bezelidir.

Minare: Camilerin yanında yükselen, şerefesi bulunan, ezan okunması için kullanılan ince ve yüksek kule; Sultanahmet Camii, altı minaresiyle dünyada eşine az rastlanan bir örnektir.

Minber: Cami içinde hutbenin okunduğu, merdivenle çıkılan yüksekçe kürsü; ahşap kündekâri tekniğiyle yapılmış Selçuklu minberleri camilerin başyapıt süslemelerindendir.

Minimalist mimari: 20. yüzyıl ortalarından itibaren gelişen, sadeliği, açık mekânları ve minimum süslemeyi vurgulayan mimari yaklaşım; Mies van der Rohe’nin “Less is more” (Az çoktur) felsefesi bu tarzı özetler, Barcelona Pavyonu bu yaklaşımın örneğidir.

Modern mimari: 20. yüzyılın ilk yarısından itibaren geleneksel süslemeleri reddedip, fonksiyonelliği, yeni malzemeleri ve teknolojiyi ön plana çıkaran mimarlık üslubu; Le Corbusier’nin Villa Savoye’si ve Frank Lloyd Wright’ın Fallingwater’ı modern mimarinin mihenk taşlarıdır.

Mozaik: Küçük renkli taş, cam veya seramik parçalarının harç üzerine yan yana yerleştirilmesiyle oluşan dekoratif resim veya zemin kaplaması; Ayasofya’nın iç duvarlarındaki altın yaldızlı mozaikler, Bizans sanatının şaheserleridir.

Mukarnas: Selçuklu ve İslam mimarisinde görülen, kubbe, kemer veya konsol altlarında istiridye kabuğu benzeri hücrelerden oluşan kademeli süsleme; Konya İnce Minareli Medrese’nin taç kapısındaki mukarnas işlemeler, taş oyma sanatının zirvesidir

Obelisk (Dikilitaş): Tepesi piramit şeklinde biten, tek blok taş halinde yontulmuş anıtsal sütun; Sultanahmet Meydanı’nda dikili olan ve Mısır’dan getirilen Theodosius Dikilitaşı, Antik Mısır obelisklerinin nadir örneklerindendir.

Organik mimari: Doğal çevreyle uyum içinde, arsa ile bütünleşmiş, formları doğadan esinlenen mimari tasarım felsefesi; Frank Lloyd Wright’ın Şelale Evi (Fallingwater), kayanın üzerine oturan ve doğayla harmanlanan organik mimarinin başyapıtıdır.

Orta Çağ mimarisi: 5.–15. yüzyıllar arası Avrupa’da Romanesk, Gotik gibi tarzları kapsayan, şatolar, kaleler ve katedrallerle özdeşleşen mimarlık dönemi; Fransa’daki Carcassonne şehri, surları ve kalesiyle Orta Çağ mimarisini yansıtır.

Orta nefi: Bazilikal planlı kiliselerde ortadaki geniş ve yüksek ana koridor; yan neflerle sütun veya payelerle ayrılan orta nefi, cemaatin ana toplanma alanını oluşturur.

Ortak duvar: İki ayrı yapının bitişik olarak inşa edilmesi halinde aralarında bulunan ve her iki yapıya da ait olan paylaşımlı duvar; ikiz evlerin arasında yer alan ortak duvar, iki yapının sınırını belirler.

Orta avlu: Bir yapı kompleksinin veya evin ortasında yer alan, etrafı odalar ya da revaklarla çevrili açık avlu; geleneksel medreselerde orta avlu etrafına derslikler dizilir.

Osmanlı mimarisi: 14.–19. yüzyıllar arasında Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında gelişen, erken dönemden klasiğe ve geç döneme uzanan cami, köprü, saray gibi eserlerle tanınan mimari üslup; Mimar Sinan’ın ustalık eseri Selimiye Camii, klasik Osmanlı mimarisinin zirvesidir

Ölçek: Çizimdeki bir uzunluk ile gerçek uzunluk arasındaki oran, veya yapının insan boyutlarına göre büyüklüğünü ifade eden kavram; bir haritada 1/1000 ölçeği, 1 birim çizimin gerçekte 1000 birime karşılık geldiğini gösterir.

Örgü (duvar örgüsü): Tuğla, taş gibi birim elemanların belirli bir düzen ve desenle üst üste dizilerek duvar oluşturulması; İstanbul yedikule surlarının taş ve tuğla karışık örgüsü, yapıya hem dayanıklılık hem de estetik bir doku kazandırır.

Örtü (çatı örtüsü): Çatının üzerini kaplayan ve yapıyı dış etkenlerden koruyan malzeme tabakası; kiremit, çinko, arduaz gibi çeşitli çatı örtüleri iklim ve stil gereği tercih edilir.

Rampa: İki farklı seviye arasında araç veya yaya geçişini sağlayan eğimli yüzey veya yol; otoparklarda katlar arası arabaların çıkması için sarmal rampalar kullanılır.

Revak: Özellikle cami, medrese gibi yapılarda avlu etrafında yer alan, sütun veya ayaklara oturan üstü örtülü geçit; Süleymaniye Camii avlusunu saran revaklı galeriler, cemaate yağıştan korunaklı dolaşım alanları sunar.

Rijitlik: Bir yapının veya yapı elemanının dış yükler altındaki şekil değiştirmeye karşı gösterdiği direnç, sertlik derecesi; gökdelen tasarımlarında yatay rüzgâr yüklerine karşı yüksek rijitlikte çekirdek duvarlar kullanılır.

Rölöve: Tarihi veya mevcut bir yapının tüm boyut ve özelliklerinin ölçülüp çizilmesiyle elde edilen ayrıntılı belge; restorasyon öncesinde yapıların rölöve projeleri hazırlanarak orijinal durum kayıt altına alınır.

Rüzgârlık: Ana giriş kapısı ardından gelen ve iç mekâna direkt rüzgâr girişini engelleyen küçük giriş bölmesi; evlerin girişinde çift kapı arasında kalan rüzgârlık, soğuk havanın içeri girmesini önler.

Rustication (Rustik Cephe İşçiliği) – Kaba taş işçiliği. Örnek: Medici Riccardi Sarayı’nın cephesi (Floransa).

Şadırvan: Camilerde abdest almak için avlu içinde yapılan, ortasında fıskiyeli çeşmesi olan üstü örtülü su yapısı; Süleymaniye Camii’nin avlusundaki şadırvan cemaatin temizlik ihtiyacını karşılar.

Şapel: Kiliselerden daha küçük ve genellikle özel amaçlı inşa edilen ibadet mekânı veya kilise içindeki yan dua şapeli; Paris’teki Sainte-Chapelle, muhteşem vitray pencereleriyle ünlü gotik bir şapeldir.

Şato: Orta Çağ Avrupa’sında soyluların yaşadığı, genellikle kuleli, geniş arazili gösterişli konut veya küçük kale; Fransa’daki Chenonceau Şatosu, Loire Vadisi’nin masalsı şatolarına örnektir.

Şev: Arazi veya yapının eğimli yüzeyi, meyil; yollarda şev stabilitesi sağlamak için yan yüzeyler bitkilendirilir veya betonla güçlendirilir.

Şömine: Odalarda ısınma ve dekoratif amaçlı, içinde ateş yakılan bacalı ocak yapısı; dağ evlerinde büyük taş şömineler hem ısıtır hem ambiyans yaratır.

Şufa hakkı: Gayrimenkul hukukunda, bitişik parsel sahibine komşu parsel satılırken öncelikli alım hakkı tanıyan kural; şehir planlamasında şufa hakkı, parsel bütünlüğünün korunmasına yardımcı olabilir.

Uçan payanda: Gotik mimaride, duvarların üst kısmını dıştan destekleyen, kemer şeklinde yarı açık payanda; Paris Notre Dame Katedrali’nin dış cephesinde uçan payandalar narin kemer yayları olarak görülür.

Üslup (Stil): Belirli dönem veya mimarların ortak özellikler taşıyan tasarım dili; gotik üslup sivri kemerleriyle tanınırken, modern üslup sade geometrik formlara dayanır.

Üzengi taşı: Kemer başlangıç noktalarında, yükü alttaki desteklere ileten özel şekilli taş; köprü kemerlerinin ayaklara oturduğu yerde üzengi taşları bulunur.

Yalıtım (İzolasyon): Binalarda ısı, ses veya su geçirimsizliğini sağlama amacıyla yapılan uygulama; çatıya yapılan yalıtım sayesinde kışın sıcaklık kaybı önlenir.

Yapı adası: Şehir planında cadde ve sokaklarla çevrili, üzerinde yapılar bulunan arsa veya arsa grubu; imar planlarında her yapı adasının emsal, yükseklik gibi inşaat koşulları belirlenir.

Yapısöküm (Dekonstrüksiyon): Bir yapıyı tamamen veya kısmen yıkıp, malzemelerini ayrıştırarak yeniden kullanıma veya geri dönüşüme hazırlama işlemi; eski fabrikalar yıkılırken çelik elemanlar yapısökümle ayrılıp hurdaya gönderilir.

Yapısal sistem: Bir binanın taşıyıcı elemanlarının bütününü ifade eden, kolon, kiriş, taşıyıcı duvar gibi parçalardan oluşan sistem; gökdelenlerin yapısal sistemi genellikle çelik çerçeve veya betonarme perde çekirdeğe dayanır.

Yay karkas: Ahşap iskelet yapılarda, kavisli elemanlarla oluşturulan çatı taşıyıcı sistemi; Osmanlı tersanelerinde gemi atölyeleri geniş açıklıkları geçmek için yay karkaslarla örtülmüştür.

Yelpaze tonoz: Geç Dönem Gotik mimaride özellikle İngiltere’de kullanılan, kaburgaların yelpaze şeklinde dağılıp dekoratif desen oluşturduğu tonoz tipi; Westminster Abbey’in Henry VII Şapeli’nin tavanında yelpaze tonozun müthiş detayları görülür.

Yeni sanat (Art Nouveau): 19. yy sonu ve 20. yy başında ortaya çıkan, doğal formlardan esinlenen, kıvrımlı çizgilerle bezeli uluslararası üslup; Riga’daki Art Nouveau binaları cephelerindeki bitkisel motifli kabartmalarla dikkat çeker.

Yığma yapı: Taş, tuğla gibi malzemelerin harç ile üst üste dizilerek taşıyıcı duvarların oluşturulduğu geleneksel yapı sistemi; birçok tarihi köy evi, betonarme iskelet olmadan tamamen yığma tekniğiyle inşa edilmiştir.

Yiv: Sütun gövdeleri üzerinde dikey oyuklar şeklinde yapılan, estetik ve gölge-ışık etkisi yaratan çizgisel süslemeler; antik dönemin Dor sütunlarında yivler, sütuna zarif bir ritim kazandırır.